مقالات اندیشه نوواحد نشریه

نقش مادر در تربیت فرزند

مقدمه

تربیت صحیح اساسی ترین نیاز و حق هرکودکی است که پا به عرصه این دنیای ناشناخته با افکار، فرهنگها، مذاهب و ارزشهای مختلف و متفاوت می‌گذارد. در این میان مادر نقش محوری در تربیت فرزندان دارد زیرا مهم ترین دورۀ تربیتی دورۀ کودکی است و در این دوره کودکان وابستگی شدید عاطفی به مادران خود دارند و به مادران خود بیش از هرکسی دیگری اعتماد دارند. آثار وجودى مادر از جسم و روان، در وجود کودک ظهور مى‌کند، و کودک در اکثر ادوار و برنامه هاى حیاتش خودآگاه، یا ناخودآگاه بر طینت مادر رشد و سیر می‌کند. لذا حرفهای مادر خود را بیش از هرکس دیگر قبول دارند و بها می دهند و تأثیر پذیری کودک از مادر بیشتر از هر عامل دیگری است.  لذا در این نوشتار سعی داریم که ابتدا مراد خود را از تربیت روشن ساخته و سپس به نقش محوری مادر در تربیت فرزند در مراحل مختلف بپردازیم.

تربیت چیست؟

تربیت از ریشه «رب، یرب» در معانی زیر آمده است: پروردن، سرپرستی و رهبری کردن، رساندن به فرجام نیکو، به تعالی و کمال رساندن، ارزنده ساختن، از افراط و تفریط درآوردن، به اعتدال بردن، استوار و متین کردن. گویا با لحاظ همین ریشه و معنای تربیت بوده که در اقرب الموارد آورده است: بیشتر زبان‌شناسان تربیت را با عنایت به ریشه «رب، یرب» تعریف کرده‌اند. از باب نمونه راغب اصفهانی بر آن است که: «تربیت، دگرگون کردن گام به گام و پیوسته هر چیز است تا آن‌گاه که به انجامی که آن را سزد برسد[۱].

اهمیت تربیت در اسلام

دین اسلام برای انسان و تربیت صحیح و به کمال رسیدن او ارزش و اهمیت فراوان قائل است شکوفایی استعدادها و ارزش‌های والا مبتنی بر تعلیم و تربیت است و انسان شدن انسان و رسیدن او به کمال نهایی همه مرهون تعلیم و تربیت صحیح است. تربیت و به کمال رساندن انسان چنان اهمیت دارد که پیامبر گرامی اسلام تنها هدف بعثتش را به کمال رساندن انسان بیان می‌کند و می‌فرماید: إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْأَخْلَاقِ[۲]. یعنی من مبعوث شدم تا خصلتهای اخلاقی انسان را به کمال برسانم. قرآن کریم نیز هدف پیامبران را تزکیه و تعلیم بشر دانسته و می‌فرماید: هُوَ الَّذی بَعَثَ فِی الاُمِّیّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَهَ[۳]. اوست خدایى که به میان مردمى بى‏سواد پیامبرى از خودشان مبعوث داشت تا آیاتش را بر آنها بخواند و آنها را پاکیزه سازد و کتاب و حکمتشان بیاموزد.

تربیت صحیح و آموختن آداب درست به فرزندان مورد تأکید ائمه اطهار نیز بوده است چنانکه اما صادق(ع) می‌فرماید: إنَّ خَیْرَ ماوَرَّثَ الآباءُ لِأبنائِهمْ ألأدَبُ لاَالْمالُ، فَإنَّ الْمالَ یَذْهَبُ وَ الْأدَبُ یَبْقى[۴]. یعنی بهترین چیزى که پدران براى فرزندان خود به ارث مى‌گذارند، ادب است نه مال، زیرا مال از بین مى‌رود و ادب باقى مى ماند. مسلم است که تربیت، یکی از حیاتی ترین نیازهای جامعۀ بشری بوده و از مهم‌ترین حقوق فرزندان بر والدین، مخصوصا مادران می باشد. تربیت، فرآیندی ضروری و دارای اهمیت بوده و اقدام به آن، آثاری چون آرامش وجدان و داشتن فرزند صالح را برای والدین به دنبال دارد. امیر المؤمنین علی(ع) می‌فرماید: خیر ما ورث الآباء الأبناء الأدب[۵]. بهترین چیزی که پدران به فرزندان خود به ارث می‌گذارند ادب و تربیت صحیح است. با توجه به این همه سفارشات و تأکیدات پیشوایان دینی ما متأسفانه به مسأله تربیت توجه چندانی صورت نمی‌گیرند و والدین از این امر مهم غفلت کرده اند.

یکی از مشکلات فراروی  مادران در امر تربیت بی سوادی و یا عدم آگاهی مادران به اهمیت تربیت و روشهای تربیتی صحیح است. و مادران با سواد و با تحصلات عالی نیز به دلیل اشتغال از امر تربیت غافل مانده اند و با بی اعتنایی از کنار آن می‌گذرند. حقیقت تلخ دنیای امروز فاصله گرفتن مادران از فرزندان و پرداختن به کارهای بیرون از منزل است. مشکل اکثریت خانواده های امروز این است که از یاد برده اند فرزند بیش از هر چیز حمایت و عطوفت می‌خواهد نه ثروت و تجمل. امروزه عده ای تنها نام مادر را یدک می‌کشند و مسئولیت مادر بودن و تربیت فرزند را از یاد برده اند و یا کم اهمیت می‌دانند و می‌گویند ما این همه درس خواندیم که خانه بنشینم و بچه داری کنیم؟! غافل از اینکه تربیت فرزند نیکو و تحویل دادن انسانهای شایسته به جامعه کار بسیار بزرگ و ارزشمند است.

مرحله اول: قبل از انعقاد نطفه

انتخاب همسر شایسته

انتخاب همسر شایسته برای زندگی اهمیت فوق العاده ای دارد زیرا علاوه بر یک عمر زندگی مشترک زن نقش انیس و همدم مرد را داشته و می‌تواند در موفقیت مرد در امور زندگی نقش مثبت ایفا نماید. و همچنین برای داشتن فرزندان موفق و صالح مادر شایسته و نجیب لازم است تا بتواند انسانهای بزرگ و رشید تحویل جامعه دهد. مردان بزرگ تاریخ در دامان مادران بزرگ و شایسته رشد یافته اند و از مادری که خود به طور درست تربیت نشده و از شایستگی لازم برخوردار نباشد انتظار نمی‌رود که فرزند صالح به جامعه تقدیم نماید. از کاشتن بذر خوب در زمین شوره زار محصول خوبی به وجود نخواهد آمد ازاین روست که در مرحله اول برای داشتن فرزند صالح مادر شایسته انتخاب شود.

حضرت علی(ع) بعد از شهادت حضرت زهرا(س) وقتی که می‌خواهد برای خود همسر انتخاب نماید عقیل برادر خود را که در نسب شناسی مهارت داشته فرا خوانده و از وی می‌خواهد تا از تبار دلاوران همسری برای وی برگزیند تا از او فرزندانی رشید و شجاع، دلیر و با شهامت به وجود آید. عقیل، فاطمه کلابیه را برای حضرت برگزید که قبیله و خاندانش، بنی کِلاب، در شجاعت بی مانند بودند، و حضرت علی علیه السلام نیز این انتخاب را پسندید. بعد از این که عقیل شجره نامه های قبایل عرب را بررسی و ام البنین را انتخاب کرد، حضرت علی علیه السلام، او را نزد پدر ام البنین فرستاد. پدرخشنود از این وصلت مبارک، نزد دختر خود شتافت و موضوع را در میان گذاشت. ام البنین نیز با سربلندی و افتخار پاسخ مثبت داد و پیوندی همیشگی بین وی و مولای متقیان علی بن ابی طالب علیه السلام برقرار شد. امام علی علیه السلام، در همسرش عقلی سترگ، ایمانی استوار، آدابی والا و صفاتی نیکو مشاهده کرد و او را گرامی داشت و از صمیم قلب در حفظ حُرمت او کوشید[۶].

حرمت و وجهۀ زن در اسلام به خاطر مادر بودن است نه جنسیت او، و مادر بودن تنها تولید مثل و زائیدن نیست بلکه در سایۀ انجام وظایفی است که شرع و عقل در امر تربیت و رشد فرزند برایش معین کرده اند. به دلیل اهمیت و مسئولیت خطیر مادری است که پیامبر(ص) می‌فرماید: اَلجنهُ تحت أقدام اُمهاتکَ[۷]. بهشت زیر پای مادران است.

مصداق این حدیث مادرانی است که خود را در قبال رشد معنوی کودک مسئول بداند و در پرورش ایمان و اخلاق طفل بکوشد. نه هر زنی که فقط عنوان مادری را به دوش می‌کشد و هیچ توجهی به تربیت صحیح فرزند بر اساس آموزه های دینی و هنجارهای پذیرفته شده جامعه اسلامی ندارد. و وظیفه اش تنها زاییدن، شیردادن، بزرگ کردن فرزند است نه تربیت صحیح بر مبنای موازین اخلاقی. به دلیل اهمیت انتخاب همسر و تأثیر زیاد آن در خلق و خوی و روحیات و شخصیت فرزند است که پیشوایان دینی ما توصیه های فرواوانی در این مورد کرده است. علی(ص) می‌فرماید: تخیّروا لنطفکم فأنکحوا الأکفاء و أنکحوا إلیهم[۸].

برای نطفه های خود محل مناسب انتخاب کنید و با هم شأن خود ازدواج کنید و به آنها زن بدهید. در حدیث دیگری از پیامبر گرامی اسلام نقل کرده اند که: إِیَّاکُمْ‏ وَ تَزَوُّجَ‏ الْحَمْقَاءِ فَإِنَّ صُحْبَتَهَا بَلَاءٌ وَ وُلْدَهَا ضَیَاعٌ‏[۹].

از ازدواج با زنان احمق دوری کنید که همنشینی با آنها بلا و فرزانشان شان کم عقل اند.

خوردن غذای حلال و اجتناب از غذای حرام

برای داشتن فرزند صالح و شایسته لازم است حتی قبل از انعقاد نطفه در رحم مادر برنامه های تربیتی داشت و تربیت بعد از تولد آغاز نمی‌شود بلکه قبل از انعقاد نطفه برنامه های تربیتی خود را آغاز کنیم. یکی از مهم ترین برامه های تربیتی برای داشتن فرزند صالح ارتزاق والدین بخصوص مادر از غذای حلال و دوری از غذای حرام و حتی غذای مشکوک و شبهه ناک است. همانگونه که غذای آلوده از نظر بهداشتی و مسموم می‌تواند بر سلامت جنین تأثیر منفی بگذارد و حتی موجب نقص عضو و اندام جنین شود، غذای حرام نیز بر روحیات و اخلاق او تأثیرات منفی فراوان بر جای نهد که حتی بعد از تولد قابل جبران نباشد.

رعایت مستحبات و نکات اخلاقی قبل و حین آمیزش

برخی ساده لوحانه فکر می‌کنند که تربیت بعد از تولد آغاز می‌شود و با فرستادن به مدرسه و آموزش می توان فرزند خوب تربیت کرد به همین دلیل با بی اعتنایی از کنار مستحبات و نکات اخلاقی قبل و حین آمیزش می‌گذرند و به آنها توجهی نمی‌کنند حال اینکه سیستم فکری و حالات روانی پدر و مادر حین آمیزش، بر روحیات فرزند بسیار مؤثر است. ترس و اظطراب والدین به هنگام آمیزش بد ترین تأثیر را بر روی طفل می‌گذارد؛ چنانکه آرامش خاطر پدر و مادر تأثیرات مثبت و نیکو در فرزند برجای می‌گذارد. یاد خدا و نیایش موجب آرامش قلب شده و در فرزند أثر مثبت خواهد داشت.

مرحله دوم: دوران جنینی

 و دوران جنینی یکی از مهم ترین دوران زندگی کودک است و اقدامات تربیتی مادر در این دوران می‌تواند تأثیرات زیادی بر رشد و تکوین شخصیت کودک بگذارد و به نسبت بی‌توجهی به این دوران و غفلت از آن در تربیت سال های بعد زندگی او اثرات منفی خواهد داشت. به همین دلیل است که پیامبر گرامی اسلام می‌فرمایند: الشَّقِیُّ مَنْ شَقِیَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ وَ السَّعِیدُ مَنْ سَعِدَ فِی بَطْنِ أُمِّه[۱۰]‏.

دوران بارداری اصلی ترین و مهم ترین زمان برای آغاز سازندگی و پی ریزی شخصیت کودک است. در دوران بارداری بین مادر و کودک ارتباط بسیار نزدیکی برقرار است. کشش فطری و باطنی موجود میان مادر و فرزند امری انکار ناپذیر است؛ چون اولین محیط و مکان امنی که کودک احساس می‌کند، درون رحم مادر است. «براساس گواه قرآنی و یافته های علمی، گوش اولین وسیله ارتباطی جنین با عالم بیرون از رحم است و جنین قادر به شنیدن صداهای اطراف خود است و مادر نماینده جنین در دیدن مناظر اطراف او است» به همین دلیل تمام حالات و افکار و روحیات مادر به طور مستقیم و غیر مستقیم بر روی فرزند تأثیر می‌گذارد و از پیش پا افتاده‌ترین مسائل تا مهم ترین مسائل در شکل گیری شخصیت کودک تأثیر می‌گذارد. در زمان بارداری، مادر وارد مرحله ای می‌شود که وظیفه ی او در برابر تربیت فرزندش شکلی اختصاصی می‌گیرد. ابتدا مادر باردار، باید از مراحل رشد جنین خویش آگاهی پیدا کند و به رفع نیازهای او در هر مرحله بپردازد. روان شناسان رشد، عواملی را چون بیماری مادر، مصرف بعضی داروها، الکل، مواد مخدر توسط او و حتی غذایی که مادر می‌خورد، بر روند رشد جسمی او مؤثر می‌دانند. یکی از نکات دیگر مهم دوران بارداری تغذیه مادر و تأثیر آن بر روی کودک است. مادر باید سعی کند از طعامی طیب و پاک و حلال بخورد و در هنگام خوردن غذا نام و یاد خدا را در دل داشته باشد و مراقب باشد که از هر غذایی نخورد؛ چرا که مال حرام بر روی جنین اثر می‌گذارد و باعث شقی شدن و به وجود آمدن اخلاق و روحیات بد در کودک می‌شود. همان گونه که در پرورش ظاهری جنین نیاز به غذای ظاهری است، برای پرورش روح و روان جنین نیز نیاز به غذای معنوی است؛ غذایی که روح و روان کودک را با خدا و اولیای او آشنا کند، و روح عشق و زیبایی را درونش پرورش دهد.

آشنایی با دوران جنینی

روند بارداری و تغییراتی که در بدن مادر در این دوران ایجاد می‌شود برای بسیاری از زنان ناشناخته و همراه با ترس و اظطراب است لذا مادران برای غلبه بر ترس و اظطراب و پیش گیری از بروز مشکلات احتمالی با سیر طبیعی بار داری، تغییرات و عوارض ناشی از آن و راهکارهای برای طی این مرحله و پروراندن یک بچه سالم آشنا شوند.

همانگونه که می‌دانیم دوران جنینی حدود ۹ ماه را در بر می‌گیرد و از هنگام انعاد نطفه یا آخرین دیدن عادت ماهانه تا تولد فرزند ۹ ماه طول می‌کشد که هر ماه مراقبتهای خاصی لازم دارد. ماه اول ماه قلب است چون در چهار هفته اول زندگی جنین، قلب فعالیت خود را آغاز می‌کند. ماه دوم ماه چهره است در آغاز ماه دوم اعضای بدن به صورت جوانه های ظاهر می‌شوند. چهره نیز به تدریج مشخص می‌شود. ماه سوم ماه تارهای صوتی است. در این ماه تارهای صوتی به وجود می‌آیند. ماه چهارم ماه رویش مو است در این ماه جنین مقداری از زشتی خود را از دست می‌دهد. کرک نازکی سراپای بدن را فرا می‌گیرد. ماه پنجم ماه حرکت است. در ابتدای این ماه، جنین درون رحم حرکت می‌کند. ماه ششم ماه عضلات است. در این ماه فرصتی برای نیرومند شدن جنین فراهم می‌شود. ماه هفتم ماه اعصاب است. در این ماه مراکز عصبی مختلفی رشد می‌کند. اتصال های عصبی پیچیده تری به وجود می‌آیند و حرکات جنین هماهنگی بیشتری به دست می‌آورند تنوع حرکات زیاد شده و جنین به خوبی می‌تواند خود را حرکت دهد[۱۱]. از این رو در ماه هفتم باید بیشتر مراقب جنین بوده و از تغذیه مناسب بهره برد.

توصیه های دوران بارداری

به طور کلی رعایت چند اصل در دوران بارداری توصیه می‌شود.

۱٫    تعذیه مناسب.

هرچند که جنین عضو رسمی از اعضای مادر به حساب نمی‌آید اما چون کودک از خون و غذای مادر تغذیه و رشد می‌کند باید غذای مادر غنی و کامل باشد تاهم احتیاجات خود را تأمین کند و هم نیازهای کودک و مواد غذای او را فراهم نماید. بنا براین باید غذای زن باردار حساب شده و دقیق باشد و از تنوع بیشتری برخوردار باشد.

وضع تغذیه مادر در دوران بارداری، حتی در مقدار ضریب هوشی و استعداد کودک تأثیر فراوان دارد زیرا رشد سیستم عصبی و مغز کودک از طریق تغذیه مناسب مار صورت می‌گیرد پس هر نوع غذای جسمی و روحی بر روی کودک اثر خواهد گذاشت و اسلام برای این مسأله اهمیت زیادی قائل است.

۲٫    استراحت کافی

زنان باردار برای مراقبت از جنین حد اقل به مقدار هشت ساعت خواب شبانه و هم چنین استراحت بعد از ظهر نیازمند است؛ کم خوابی خستگی و فعالیتهای جسمانی سنگین مثل جابجا کردن وسائل خانه می‌تواند برای جنین خطر آفرین باشد.

۳٫    داشتن آرامش روحی

آرامش روحی مادر در طول دوران بارداری از همیت خاصی برخوردار است زیرا جنین تحت تأثیر محیط اطرافش بوده و بدون تردید نزدیکترین محیط به او مادر است. ناراحتی های روحی روانی مادر ناشی از محیط نا آرام و عوارض عصبی تأثیرات ناخوشایندی بر جنین می‌گذارد. اغلب کودکان مبتلا به امراض روحی روانی بیماری خود را ازمادر خود به ارث برده اند. لذا فراهم نمودن محیط امن و آرام و دور از هیجان و استرس برای خانم باردار اهمیت فراوان دارد.

۴٫    شناخت علایم خطر در دوران بارداری

جنین و مادر در طول دوران بار داری ممکن است با خطراتی روبرو شوند که سلامتی هردو را تهدید نمایند لذا آشنایی مادر با خطرات احتمالی ضروری است و می‌تواند در سالم نگهداشتن جنین تا موقع زایمان به اوکمک نماید. تورم در صورت، دستها، پاها، تب شدید، کبودی بدن، درد در ناحیه شکم و رحم، خونریزی، تهوع بی موقع و مداوم همراه با اسهال، سردردهای مداوم و تاری دید خطراتی است که در دوران بارداری مادر و جنین را تهدید می‌کند و در صورت برزو هریک از این ها باید به موقع به پزشک متخصص مراجعه شود.

۵٫    خواندن قرآن و دعاهای سفارش شده

تلاوت قرآن و خواندن دعاهای مأثور در دوران بارداری زیاد سفارش شده و تأثیرات مثبت بر جنین دارد و برای رشد معنوی و اخلاقی کودک مفید است.

مرحله سوم: بعد از تولد

کودک از هنگامی که چشم به دنیا می‌گشاید سلول های مغزش خالی از هرگونه نقش مربوط به فرهنگ این جهان است و از طریق تماس با مادر به دنیا، خویشاوندان، نزدیکان و افراد جامعه خویش راه و رسم زندگی را فرا می‌گیرد. تربیت فرزند مهم ترین بخش زندگی مادر را تشکیل میدهد. اصولی‌ترین رابطه‌ای که او با فرزند خود دارد رابطه آموزش است و از آن طریق مادر موفق به انتقال ارزشها، اداب و رسوم خود به نسل جدید می‌شود و او را برای زندگی در دنیای آینده آماده می‌سازد. دامان مادر نخستین مدرسه و اولین پایگاه تربیتی است. در این مدرسه کودک علم و اخلاق و دین می‌آموزد. مهم این است که آنچه کودک در این مدرسه می‌آموزد برای همیشه در ذهنش می‌ماند. بنا براین باید اول خود مادر درست تربیت شده باشد و با اصول تربیت آشنا باشد و در قدم دوم در تربیت فرزند دقت کافی داشته باشد. وظیفه مادر با پدر اندکی متفاوت است. بخصوص در سنین اولیه ارتباط مادر با کودک بیش از پدر می باشد بنابر این عدم آگاهی مادر آثار نا مطلوبتری بر کودک می‌گذارد.

اقدامات اولیه پس از تولد

پس از تولد فرزند وظیفه مادر سنگین تر شده و باید در جهت تربیت صحیح کودک سعی و دقت بیشتر به خرج دهد تا نوزاد به خوبی رشد یافته و تربیت شود. از بدو تولد اقدامات تربیتی آغاز می‌شود که والدین بویژه مادر با آنها آشناباشد.

گفتن اذان و اقامه در گوش نوزاد

اسلام برای کودکان و تربیت صحیح آنها اهمیت زیادی قائل است به همین دلیل برنامه های تربیتی اسلام شامل لحظه لحظه زندگی انسان می‌شود و برای آن دستوراتی صادر کرده است. که از بدو تولد تا هنگام مرگ را فرا می‌گیرد. نخستین وظیفه والدین پس از تولد، گفتن اذان در گوش راشت و اقامه در گوش چپ نوزاد است. پیشوایان دینی ما می خواهند تا در اولین لحظه زندگی گوش اورا با ندای توحید، شهادت به رسالت و ولایت، نماز و شعائر اسلامی آشناسازند. خداوند متعال در عبارات و کلمات اذان و اقامه برکت و نورانیتی قرار داده است که گفتن وشنیدن آن تأثیر شگرف در عمق جان انسان دارد. نوزاد دارای فطرت الهی است و نخستین پیامی که دریافت می‌کند پیام توحید است تا فطرت او سیراب گردیده و زمینه سعادت ابدی اورا فراهم نماید[۱۲].

برداشتن کام نوزاد

یکی از سنتهای که در سیرۀ اهلبیت وسفارشهای ایمه معصومین وجود دارد برداشتن کام نوزاد است. برداشتن کام نوزاد دارای آثار تربیتی برای نوزاد و آینده اوست. در احادیث برداشتن کام نوزاد با یکی از این چند چیز سفارش شده است. ۱٫ تربت امام حسین(ع) ۲٫ آب فرات.  ۳٫ آب باران. ۴٫خرما. امام باقر(ع) فرموده است: حَنِّکُوا أَوْلَادَکُمْ بِمَاءِ الْفُرَاتِ وَ بِتُرْبَهِ قَبْرِ الْحُسَیْنِ ع فَإِنْ لَمْ یَکُنْ فَبِمَاءِ السَّمَاءِ[۱۳].

در حدیث دیگری از امام علی(ع) نقل کرده اند که فرمود: حَنِّکُوا أَوْلَادَکُمْ بِالتَّمْرِ فَکَذَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص بِالْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ[۱۴].

ختنه

یکی دیگر از سنت‌های نیکو ختنه کردن نوزاد پسر تا روز هفتم تولد اوست و این کار زیاد سفارش شده و فوایدی متعددی در آن نهفته است. ختنه کردن نوزاد باعث پاکیزگی و جلوگیری از امراض گوناگون خواهد شد. پیامبر گرامی اسلام فرموده است: َ اخْتِنُوا أَوْلَادَکُمْ یَوْمَ السَّابِعِ فَإِنَّهُ أَطْهَرُ وَ أَسْرَعُ لِنَبَاتِ اللَّحْم[۱۵]. فرزندان خود را روز هفتم تولد ختنه کنید؛ زیرا اینکار سبب پاکیزگی کودک و سرعت رشد او خواهد شد و روح او لطیف تر و با طراوت تر می‌گردد.

نام گذاری

وجه تمایز انسان با سایر جانداران این است که با نام از یکدیگر شناخته می‌شود و نام‌ها تأثیراتی متفاوت بر روحیات و رفتار شخص می‌گذارند.  از این رو پشویان دینی ما توصیه کرده اند که برای فرزندان خود نامهای نیکو بگذاریم. نام زیبا در روایات یکی از حقوق فرزند بر والدین شمرده شده است. امام علی(ع) می‌فرمایند: حَقُّ الْوَلَدِ عَلَى الْوَالِدِ أَنْ یُحَسِّنَ اسْمَهُ وَ یُحَسِّنَ أَدَبَهُ وَ یُعَلِّمَهُ الْقُرْآنَ[۱۶]. حق فرزند بر پدر این است که نام نیکو بر او نهد و ادب نیک یادش داده و قرآن بیاموزد.

اهمیت نام نیکو در این است که کودک احساس شخصیت می‌کند و نام نا مناسب سبب احساس حقارت و موجب استهزاء همسالان و هم کلاسی های خود در محیط مدرسه قرار بگیرد و تأثیرات منفی بر روحیات وی برجای نهد.

شیر خوارگی

نوزادی که به دنیا می آید با وضع جدیدی مواجه می‌شود که با وضع سابقش تفاوت زیاد دارد؛ قبل از هر چیز باید با شرایط محیط جدید سازگار شود؛ زیرا ادامۀ حیاتش به قدرت سازگاریی که در این محیط از خود نشان می‌دهد بستگی دارد. زندگی کودک شیرخوار بسیار ساده است و در خوردن، خوابیدن و جنبیدن خلاصه می‌شود. با تولد، دگرگونی چشمگیری در تغذیه کودک رخ می‌دهد؛ در این دوره کودک همچنان به مادرش وابسته است و شیر مادر مناسب ترین غذای طفل می باشد.

وظیفه مادر در این دوره این است که اولا با رژیم غذایی مناسب شیر کافی در دسترس نوزاد قرار دهد؛ ثانیا چنانکه کودک به تدریج بزرگ شده و دندان در می آورد با افزودن غذاهای مناسب دیگر بر شیر مادر، مقدمات بازگیری اورا از شیر مادر فراهم آورده و گام اساسی بسوی استقلال نسبی کودک را فراهم سازد[۱۷].

یکی از مراحل مهم کودک، در دوران شیر خوارگی است که رعایت مسائل معنوی و آداب دینی تأثیر به سزایی در تربیت آینده وی دارد. اهمیت بسیار زیاد این دوره باعث شده است، پشوایان دینی ما رهنمودهای راهگشا و حکیمانه ای را در این زمینه ارائه نموده است که توجه به آنها سعادت ابدی را برای نوزاد در پی داشته باشد.

با وضو بودن مادر موقع شیر دادن، شروع شیر دادن با گفتن بسم الله، گفتن ذکر، نوازش کردن کودک هنگام شیر خوردن و تغذیه مادر از غذای حلال مواردی است که اهلبیت(ع) مادران شیر ده را به رعایت آنها توصیه کرده است که تأثیراتی مثبتی در رشد معنوی و اخلاقی نوزاد به دنبال دارد[۱۸].

دوران تربیت پس از تولد

روان شناسان رشد هریک بر اساس مطالعات و برداشتهای خود مراحلی را برای رشد و تربیت کودک متذکر شده اند و تقسیماتی ارائه داده اند. اما از آنجا که نگاه ماه به تربیت نگاه اسلامی است مراحل تربیتی را که پیشوایان دینی ما برای دوران پس از تولد ارائه داده اند مد نظر قرار می دهیم. پیامبر اسلام(ص) و ائمه اطهار(ع) برای تربیت کودک پس از تولد، سه دورۀ هفت ساله ذکر کرده اند که به آن می پردازیم.

هفت سال اول: از هنگام تولد تاهفت سالگی ریاست و بازی.

هفت سال دوم: از هشت تا چهارده سالگی اطاعت و تأدیب.

 هفت سال سوم: از پانزده تا بیست ویک سالگی مشورت و مراقبت.

پیامبر گرامی اسلام می‌فرمایند: الْوَلَدُ سَیِّدٌ سَبْعَ سِنِینَ وَ عَبْدٌ سَبْعَ سِنِینَ وَ وَزِیرٌ سَبْعَ سِنِینَ فَإِنْ رَضِیتَ خَلَائِقَهُ لِإِحْدَى وَ عِشْرِینَ سَنَهً وَ إِلَّا ضُرِبَ عَلَى جَنْبَیْهِ فَقَدْ أَعْذَرْتَ إِلَى اللَّهِ[۱۹]. فرزند تا هفت سال حاکم است (یعنى آزاد) و تا هفت سال بنده است (یعنى باید کاملا تحت تربیت باشد)، و هفت ساله سوم وزیر است (باید مورد مشورت قرار گیرد)، اگر در این ۲۱ سال اخلاقش رضایت بخش شد، که بهتر و گر نه رهایش کنید که در نزد خدا معذورى.

امام صادق(ع) نیز در این مورد می‌فرماید: دَعِ ابْنَکَ یَلْعَبُ سَبْعَ سِنِینَ وَ یُؤَدَّبُ سَبعَ سِنین وَ أَلْزِمْهُ نَفْسَکَ سَبْعاً فَإِنْ أَفْلَحَ وَ إِلَّا فَإِنَّهُ مِمَّنْ لَا خَیْرَ فِیهِ[۲۰]. بگذار پسرت هفت سال بازى کند.هفت سال هم باید او را تأدیب نمود، و هفت سال نیز پیوسته مراقب او باش، اگر رستگار شد (چه بهتر) و گر نه خیرى در او نخواهد بود.

هفت سال اول: ریاست و بازی

تنها کسی که در دورۀ کودکی می‌تواند به نیازهای جسمی و روحی کودک به صورت مناسب پاسخ دهد، مادر است؛ چرا که مادر از هر کس دیگری آشناتر به شرائط زیستی و روانی کودک است و اوست که با مهر و رأفت و محبت می‌تواند از او حفاظت کند و از آلودگی ها و نا پاکی ها شست و شو دهد و به رفع احتیاجاتش بپردازد. مادر در سنین خرد سالی کودک می‌تواند بذر تقوی و شرف، خدا دوستی و خدا پرستی را در سرشت کودک بپاشد و او را با زبانی ساده متوجه خدا کند و این کار عملاً از طریق رفتار مادر و انجام برنامه های عبادتی او، و نیز از راه نقل داستان ها و بیان کیفیت آفرینش امکان پذیر است.

بسیاری از نابه سامانی های روانی و اخلاقی انسان ناشی از تربیت نادرست او در دوران کودکی است. بررسی های علمی نشان داده که دوران کودکی نسبت به دوره های دیگر زندگی، نقش زیر بنایی دارد.

نیازهای کودک در این دوره

الف: بازی؛ بازی وسرگرمی از نیازهای طبیعی کودک و یکی از عوامل رشد عاطفی، عقلانی و اخلاقی آنان به شمار می‌رود که فوایدی زیادی از جمله زیادی خرد و بردباری در بزرگسالی برآن مترتب است. و جلوگیری کودک از بازی‌های کودکانه مایه عقده های درونی وی گردیده و در بزرگسالی آثار بدی را به دنبال خواهد داشت.

ب: محبت و نوازش؛ از لحظۀ نخست تولد، نوزاد نیازمند آغوش گرم مادر و شنیدن صدای قلب اوست. هنگامی که مادر به روی فرزند خود لبخند می زند و اورا به سینه خود چسپانده می بوید و می بوسد چهرۀ کودک را نشاط و شادابی فرا می‌گیرد و عشق و آرامش در وجود و قلب او پدید می آید. کمبود محبت آثار زیانباری بر کودک دارد و زمینۀ اضطراب، تشویش ذهن و انحراف وی را فراهم نموده و گرفتار عقده های حقارت می‌گردد که مشکلاتی زیادی را در آیندۀ وی به دنبال دارد.

دخترانی که با کم ترین محبت جذب دیگران می‌شوند و به انحراف کشیده می‌شوند؛ یا پسرانی که به سرعت در جادۀ لغزش قدم بر می‌دارند؛ دچار کمبود عشق و محبت در کانون خانواده هستند. البته باید توجه داشت که در محبت هم تعادل رعایت شود و افراط در محبت نیز موجب اعتماد به نفس کاذب گردیده و اورا نسبت به دیگران جسور و جری می سازد.

هفت سال دوم: اطاعت و تأدیب

در هفت سال دوم، کودک بزرگتر شده و با پشت سر گذاشتن دوره اول تا حدودی با خوبی ها و بدی ها آشنا شده، مهارتها و توانایی هایی به دست آورده است و مهم تر ازهمه زبان آموخته و توانایی برقرار کردن رابطه کلامی با دیگران را پیدا کرده است لذا احساس اعتماد، شایستگی و کار آمدی می‌کند و زمینه پیوستن او به جامعه و زندگی جمعی فراهم شده است. همچنین وی آمادگی فراگیری و آموزش را پیداکرده است. لذا باید در این دوره مطیع بوده و مورد تعلیم و تربیت قرار گیرد.

از ملاحظۀ روایت اول در می یابیم که پیامبر(ص) عنصر تأدیب را بکار گرفته است. واژۀ تأدیب تمام زمینه های تربیتی و آموزشی را در بر می‌گیرد یعنی شامل جنبه های آموزشی و فرهنگی و همچنین جنبه های اخلاقی و سایر انواع پرورش های اجتماعی می‌شود[۲۱].

هر چند در این دوره نقش مادر کمرنگ تر شده ولی بازهم اهمیت دارد و می‌تواند در آموزش ارزشها، آداب و رسوم و مسائل دینی راهگشا باشد.

هفت سال سوم: مشورت و مراقبت.

این مرحله آغاز دوران بلوغ و انتهای دوران کودکی است، یعنی آغاز تکالیف و مسئولیت های است که خداوند بر دوش انسان گذاشته است به همراه ثواب و عقاب مترتب برآن. این دوره به عنوان آخرین دورۀ تربیتی انسان از همیت ویژۀ برخوردار است و اقتضائات خاص خود را دارد که با دقت و هوشیاری مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا فرزند به فرض پشت سر گذاشتن موفقانه دو دورۀ اول و آغاز مرحله سوم احساس هویت و شخصیت می‌کند. و برای تحکیم هویت و شخصیت وی باید مورد مشورت و مراقبت  قرار گیرد.

    مشورت برای این است که هم به او شخصیت داده و هم اورا با تصمیم گیری آشنا ساخته و برای آینده و تصمیم گیری های مستقلانه آماده نماییم. و مراقبت برای راهنمایی بهتر و جلو گیری از اتخاذ تصامیم نادرست و اشتباهات احتمالی است. و از آنجا که مادر نزدیک ترین فرد به فرزند و مورد اعتماد اوست راهنمایی ها و مراقبت‌های مادر نقش برجسته ای در تحکیم شخصیت و هویت وی دارد. عبور موفقانۀ جوان از این مرحله اورا به کمال رسانده و تضمین کنندۀ زندگی سرشار از موفقیت و خوشبختی برای وی خواهد بود.

جمع بندی و نتیجه گیری

تربیت صحیح اساسی ترین نیاز و حق هرکودکی است که پا به عرصه این دنیای ناشناخته با افکار، فرهنگها، مذاهب و ارزشهای مختلف و متفاوت می‌گذارد. در این میان مادر نقش محوری در تربیت فرزندان دارد زیرا مهم ترین دورۀ تربیتی دورۀ کودکی است. باید توجه داشت که در فرهنگ اسلامی تربیت بعد از تولد شروع نمی‌شود بلکه مدتها قبل از انعقاد نطفه و از هنگام انتخاب همسر شروع می‌شود. یعنی برای داشتن فرزند صالح باید همسر شایسته انتخاب کرد. همچنین اقدمات تربیتی را موقع انعقاد نطفه و دوران جنینی بکار گیریم و از آن غفلت نورزیم زیرا دوران جنینی در سعادت و شقاوت فرزند تأثیر دارد. در دوران بارداری قرائت قرآن و خواندن ادعیه و ارتزاق از رزق حلال اهمیت ویژۀ دارد. هم چنین بر اساس روایات پیشوایان دینی ما بعد از تولد نوزاد مراحل تربیت، به سه دورۀ هفت ساله: ریاست و بازی، اطاعت و تأدیب، مشورت و مراقبت تقسیم می‌شود که عبور موفقانه از این سه دوره می‌تواند انسان را به کمال رسانده و زندگی همراه با موفقیت را برای وی به ارمغان آورد.

فهرست منابع

  1. قرآن کریم
  2. نهج البلاغه
  3. اصفهانی، راغب، المفردات فی غریب القرآن، مرتضویه، تهران، بی‌تا، ص‏۳۳۶٫
  4. آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، چاپ اول۱۳۶۶ه ش.
  5. بستانی، محمود، اسلام و روانشناسی، ترجمه: محمود هویشم، آستان قدس رضوی، مشهد، چاپ پنجم ۱۳۹۲ش.
  6. پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه،دنیای دانش، تهران،چاپ چهارم،۱۳۸۲ش.
  7. جمعی از خواهران، برای ریحانه، نور الزهرا، چاپ اول، ۱۳۸۲٫
  8. راوندی،سید فضل الله، النوادرللراوندی، دارلکتاب،قم، بی‌تا،چاپ اول،ص۱۳٫
  9. شکوهی، غلام حسین، تعلیم و تربیت و مراحل آن، آستان قدس رضوی، مشهد، چاپ بیست وسوم.
  10. صدوق، محمد، من لایحضره الفقیه، جامعه مدرسین،قم، چاپ سوم ۱۴۱۳ق.
  11. طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، دارالکتب الاسلامیه، تهران،۱۳۶۵ ه ش.
  12. عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  13. قاسمی، محمدعلی، دوران طلایی تربیت، نور الزهرا، قم، چاپ دوم ۱۳۹۲٫
  14. کلینی، محمد، الکافی،دارالکتب الاسلامیه، تهران، چاپ چهارم،۱۳۶۵ه ش.
  15. مامقانی، عبدالله ، تنقیح المقال، نجف اشرف، ۱۳۵۰ .
  16. مجلسی، باقر، بحارالانوار، موسسه الوفا بیروت،۱۴۰۴ق.

نوری، حسین، مستدرک الوسائل، موسسه آل البیت قم، سال نشر۱۴۰۸ق

[۱]. اصفهانی، راغب، المفردات فی غریب القرآن، مرتضویه، تهران، بی‌تا، ص‏۳۳۶٫

[۲] . نوری، حسین، مستدرک الوائل، موسسه آل البیت قم، سال نشر۱۴۰۸ق، چاپ اول،ج۱۱،ص۱۷۸٫

[۳]. جمعه،۲٫

[۴]. کلینی، محمد، الکافی،دارالکتب الاسلامیه، تهران، چاپ چهارم،۱۳۶۵ه ش، ج ۸، ص ۱۵۰٫

[۵]. آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، چاپ اول۱۳۶۶ه ش، ص ۴۰۷٫

[۶] . مامقانی، عبدالله ، تنقیح المقال ، نجف اشرف ، ۱۳۵۰ ، ج ۲ ، ص ۱۲۸٫

[۷] . نوری، حسین، مستدرک الوسائل، موسسه آل البیت قم، سال نشر۱۴۰۸ق، چاپ اول، ج۱۵ص۱۸۰٫

[۸] . پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه،دنیای دانش، تهران،چاپ چهارم،۱۳۸۲ش،ص ۳۸۱٫

[۹] . راوندی،سید فضل الله، النوادرللراوندی، دارلکتاب،قم، بی‌تا،چاپ اول،ص۱۳٫

[۱۰] . مجلسی، باقر، بحارالانوار، موسسه الوفا بیروت،۱۴۰۴ق، ج ۵ ، ص۹٫

[۱۱] . جمعی از خواهران، برای ریحانه، نور الزهرا، چاپ اول، ۱۳۸۲، ص۶۴-۶۵٫

[۱۲]. قاسمی، محمدعلی، دوران طلایی تربیت، نور الزهرا، قم، چاپ دوم ۱۳۹۲، ص ۵۴٫

[۱۳]. کلینی، محمد،الکافی، ج ۶، ص ۳۴٫

[۱۴]. طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، دارالکتب الاسلامیه، تهران،۱۳۶۵ ه ش، ج۷، ص ۴۳۷٫

[۱۵]. مستدرک الوسائل، ج ۱۵، ص ۱۴۹٫

[۱۶]. سید رضی، نهج البلاغه، دار الهجره، قم، ص ۵۴۶٫

[۱۷]. شکوهی، غلام حسین، تعلیم و تربیت و مراحل آن، آستان قدس رضوی، مشهد، چاپ بیست وسوم، ص ۱۱۸٫

[۱۸]. قاسمی، محمدعلی، دوران طلایی تربیت، ص ۶۵٫

[۱۹]. عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم چاپ اول، ۱۴۰۹ق، ج۲۱، ص ۴۷۶٫

[۲۰]. صدوق، محمد، من لایحضره الفقیه، جامعه مدرسین،قم، چاپ سوم ۱۴۱۳ق، ج۳، ص ۴۹۳٫

[۲۱]. بستانی، محمود، اسلام و روانشناسی، ترجمه: محمود هویشم، آستان قدس رضوی، مشهد، چاپ پنجم ۱۳۹۲ش، ص ۹۱٫

دکمه بازگشت به بالا