آسیب­ شناسی مسأله تجرد دختران بالای۳۵سال(تبیین مفهوم احساس تنهایی وعلل آن)

آسیب­شناسی مسأله تجرد دختران بالای۳۵سال(تبیین مفهوم احساس تنهایی وعلل آن)[*]/ الهام عرفانی آداب**/ اسکندر فتحی آذر***

چکیده

تجرد قطعی در دخترانی که شرایط ازدواج دارند امّا ازدواج نکرده­اند تبعات زیادی برای آن­ها از جمله احساس تنهایی و به تبع آن افسردگی، ترس، ناامیدی، احساس بیهودگی، غم و اضطراب دارد. از طرفی بررسی علل تنهایی آنان یکی دیگر از اهداف این پژوهش می­باشد. این مطالعه به روش تحقیق کیفی و با رویکرد پدیدارشناسی تأویلی انجام شد. به این منظور مصاحبه­های ساختار یافته با ۹ دختر مجرد بالای ۳۵ سال و با میانگین سنی ۳۶ سال صورت گرفت که به روش نمونه­گیری هدفمند و نوع گلوله برفی انتخاب شدند. داده­های بدست آمده از این مصاحبه­ها با استفاده از روش اسمیت مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

تجزیه و تحلیل داده­های به دست آمده دو خوشه اصلی از دیدگاه شرکت­کنندگان را مشخص نمود. یکی از این خوشه­ها تجربه زیسته دختران را از پدیده احساس تنهایی نشان می­دهند و خوشه دوّم علل ایجاد احساس تنهایی در دختران را مورد بررسی قرار می­دهد. تجربه زیسته دختران نسبت به مفهوم احساس تنهایی منجر به تعیین هفت تم اصلی بغض و درماندگی، ترس از آینده، تقطیع نسل، حرف مردم، نیاز جنسی، زندگی به تنهایی و نداشتن آزادی شد. همچنین در مورد علل ایجاد احساس تنهایی تمامی شرکت­کنندگان دلیل این احساس تنهایی را نداشتن شریک زندگی و عدم ازدواج دانستند و سؤالات بیشتر در زمینه دلیل ازدواج نکردن آنان منجر به ایجاد چهار دلیل اصلی خود، خانواده، اطرافیان، فرهنگ و جامعه گردید. از دید مشارکت­کنندگان احساس تنهایی به ­صورت تجربه­ای عذاب­آور شامل تنهایی، ناامیدی، افسردگی، پوچی و بی­هدفی، درماندگی، بی­کسی، ترس، زندگی بدون­لذّت، بی­خوابی­های شبانه، دلگرفتگی، بغض، آه و حسرت تعریف شد. نتیجه­ا­ی که می­توان از این پژوهش استخراج کرد این است که اوّلین نتیجه تجرد در دختران بالای ۳۵ سال احساس تنهایی می­باشد که تبعات زیادی می­تواند برای آ­ن­ها داشته باشد. برای پیشگیری و درمان این مشکل بایستی ابتدا دلایل آن شناسایی گردد. این پژوهش با تمرکز بر بررسی این مسأله پیشنهادهایی به مسئولین جهت حلّ این معضل اجتماعی ارائه داده است.

 

کلیدواژه­ها

احساس تنهایی، دختران مجرد، تجرد، پدیدارشناسی، روش کیفی.

 

مقدمه

محزون (۱۳۹۳) مدیر کل دفتر آمار و اطلاعات جمعیّتی و مهاجرت سازمان ثبت احوال کشور با اشاره به سن ازدواج دختران و پسران در ایران که به ترتیب بین ۲۰ تا ۲۴ سال برای دختران و ۲۵ تا ۲۹ سال برای پسران تعریف شده است از تجرد یک میلیون و ۳۰۰ هزار مرد بین ۳۵ تا ۴۹ سال و زن بین ۳۰ تا ۴۹ سال در کشور خبر داد. یعنی کسانی که از سن متعارف ازدواج عبور کرده­اند و هنوز به سن تجرد قطعی[۲] نرسیده­اند که از این تعداد ۳۲۰ هزار نفر پسر و ۹۸۰ هزار نفر دختر هستند که با توجه به سن تجرد قطعی(۴۹ سال) زنگ خطر تجرد قطعی در آینده­ای نزدیک برای نزدیک به یک میلیون دختر به صدا در آمده است که نسبت به زمان حال دوازده برابر خواهد شد(سازمان ثبت احوال کشور، ۱۳۹۲). بخش نگران کننده موضوع این است که تعداد دختران بالای ۳۰ سال که تن به ازدواج نداده­اند خیلی بیشتر از پسران است(چیزی بیشتر از سه برابر).

کارشناسان بر این باورند مسأله تجرد قطعی دختران پدیده نوظهوری است و تاکنون آن‌طور که باید به این مسأله پرداخته نشده است. خطر تجرد قطعی یا تک­زیستی در جامعه ما جدی گرفته نشده و تاکنون مطالعات کاملی در این خصوص انجام نشده است. امّا آنچه واضح و مشخص است این است که تک زیستی پیامدهای زیادی دارد. یکی از پیامدهای تجرد قطعی «احساس تنهایی» است که پدیده­ای شایع در انسان قرن ۲۱ می­باشد.

امروزه با توجه به پیشرفت تکنولوژی و ماشینی شدن زندگی، بیشتر مردم با احساس تنهایی دست به گریبان هستند؛ طوری که نیاز به خدمات مشاوره­ای در کلینیک­های روانشناختی روز به روز در حال افزایش است (گوالتر، گوئینتن، واگنر و برون[۳]، ۲۰۰۹: ۶۱). آمارها نشان می­دهد که از هر چهار نفر یک نفر از احساس تنهایی رنج می­برد (دی توماسو، برانن و بست[۴]، ۲۰۰۴: ۱۰۰).

تنهایی حالتی ناخوشایند است که از تفاوت در روابط بین فردی که افراد خواهان آن هستند و روابطی که با دیگران در شرایط واقعی دارند، نشأت می­گیرد. این احساس به این دلیل اهمیّت دارد که هم با حالات هیجانی افراد و هم با فقر اجتماعی، رفتار و سلامتی در افراد بالغ، نوجوان و کودک همبسته است (کوالتر، برون، رونبرگ، ون هالست، هریس و همکاران[۵]، ۲۰۱۳: ۲).

احساس تنهایی زمانی به وجود می­آ­ید که تماس و رابطه فرد با دیگران کاذب باشد، به نحوی که تجربۀ عاطفی مشترکی برای این رابطۀ دو جانبۀ فرد با دیگران متصور نباشد و انسان در فرآیند تماس با دیگران، ارتباط حقیقی و صمیمانه نداشته باشد (ون هالست، کالی مستر، لواکس، اسکولت، انگلس و همکاران[۶]، ۲۰۱۲: ۷۷۸).

در همین راستا ویس (به نقل از یانگ[۷]، ۲۰۰۹) برای توصیف ماهیّت تنهایی دو اصطلاح تنهایی عاطفی و تنهایی اجتماعی را مورد استفاده قرار داد. تنهایی عاطفی، از فقدان دلبستگی نزدیک و صمیمی به شخص دیگر به وجود می­آید و احساساتی نظیر اضطراب و پوچی را در فرد در پی دارد. در مقابل تنهایی اجتماعی از عدم مشارکت در روابط اجتماعی ناشی می­شود و موجب احساس دلتنگی و بیهودگی در فرد می­شود (جونتیلا و واراس[۸]، ۲۰۰۹: ۲۱۱).

احساس تنهایی نقش مهمّی در بررسی فرآیند روانی احساسات و رفتارهای بشری بازی می­کند (وو و یائوگ[۹]، ۲۰۰۸: ۱۷۶۳). افرادی که احساس تنهایی می­کنند، عزت­نفس پایینی دارند (رنویک، وسویک، چانگ و اسمیت[۱۰]، ۲۰۰۸: ۸۱) احساس تنهایی با فقدان روابط معنی­دار، ناتوانی در برقراری ارتباط با دیگران، انزوای اجتماعی، خلق افسرده، خودکشی، از دست دادن حافظه و اطمینان به دیگران مرتبط است (مویل، کلت، چیک، بلانتییر و گریفیت[۱۱]، ۲۰۰۹: ۱۱۱).

این در حالی است که پیشگیری از وقوع احساس تنهایی در دختران راه حل دارد. اگر بتوان از پدیده تک زیستی جلوگیری کرد خود به خود پدیده احساس تنهایی در بسیاری از دختران مرتفع خواهد شد. با مهندسی اجتماعی می­توان مانع پیامدهای منفی حاصل از تک زیستی شد. امّا برای این کار نیاز است که ابتدا علل بروز این مسأله شناسایی گردد تا با شناسایی علل نسبت به حلّ آن اقدام نمود. هرچند بخشی از تغییرات اجتماعی اجتناب ناپذیر است، امّا نباید از یاد برد که با حمایت­های اجتماعی و اقتصادی از جوانان می­توان تا حدّی از تأثیر منفی آن بر جامعه کاست. افزون بر این نباید فراموش کرد که مشکلات اجتماعی ابعاد زیادی داشته و راه­حل­های آن نیز زمانبر هستند، به همین دلیل باید به موقع و قبل از دیر شدن برای کنترل آن­ها وارد عمل شد. این پژوهش در نظر دارد پیامدهای منفی و آسیب­های ناشی از تجرد دختران را به تصویر بکشد. با توجه به اینکه سن ازدواج روز به روز در حال افزایش است و تعداد دختران مجرد بالای ۳۵ سال هر روز در حال افزایش می­باشد بنابراین بایستی هرچه سریع­تر اقدام جدی به عمل آید و برای رسیدن به این هدف بایستی ابتدا علل این پدیده شناسایی گردد. برای شناسایی علل این پدیده و آسیب اجتماعی بهترین منبع افرادی هستند که به طور مستقیم این مشکل را درک کرده و با آن دست به گریبانند. بهترین منبع برای جمع­آوری اطلاعات دخترانی هستند که با وجود داشتن بسیاری از شرایط ازدواج امّا موفق به گذراندن این مرحله از زندگی نشده­اند. برای جمع­آوری اطلاعات در مورد این مسأله اجتماعی که تاکنون هیچ پژوهشی به آن نپرداخته است و برای اوّلین بار در کشور انجام می­شود بهترین شیوه استفاده از پژوهش کیفی است. امید است در این پژوهش با ایجاد احساس وجود این مشکل و بررسی علل آن بتوان مسئولین مربوطه را آگاه نمود تا با در دست داشتن اطلاعاتی در زمینه آن نسبت به حلّ مشکل دختران اقدام نمایند.

۱.روش پژوهش

این مطالعه با روش تحقیق کیفی و با رویکرد پدیدارشناسی انجام شده است. یکى از موارد مناسب براى کاربرد روش پدیدارشناسى پاسخ به این سؤال است که آیا نیاز به روشن سازى بیشتر پدیده­ای خاصّ وجود دارد(ادیب حاج باقری، پرویزی و صلصالی، ۱۳۹۳: ۶۳). پدیده احساس تنهایی در کشور ما هنوز به درستى تبیین نشده است. متون و تحقیقات زیادى هم در این زمینه وجود ندارد و پژوهش­های انجام شده بیشتر به معنای احساس تنهایی در سالمندان و دیگر قشرهای جامعه پرداخته­اند، از این­رو پژوهشگران حاضر رویکرد فوق را براى بررسى احساس تنهایی انتخاب کردند.

در این مطالعه از فنومنولوژی هرمنیوتیک (تأویلی) با تأکید بردیدگاه و روش اسمیت برای کشف تجربیات زیسته دختران مجرد از پدیده احساس تنهایی استفاده شده است.

اسمیت مراحل تجزیه و تحلیل داده­ها را شامل مراحل زیر می­داند. در مرحله اوّل که مواجهه اوّلیه نام دارد محقق با خواندن و بازخوانی مکرر متون موضوعات مهّم را مشخص می­سازد. در مرحله دوّم(تشخیص و برچسب زدن به تم­ها) محقق باید تم­هایی را که مشخص­کننده هریک از بخش­های متن است تعیین و برچسب بزند. عناوین تم­ها مفاهیم هستند که معمولاً از اصطلاحات مرتبط با آن حرفه مثلاً اصطلاحات روانشناسی استفاده می­گردد. در مرحله سوم(لیست کردن و خوشه­بندی تم­ها) محقق می­کوشد تا تم­های استخراج شده را سازمان دهد. او تم­هایی را که در مرحله قبل استخراج شده لیست می­کند و به ارتباطی که آن­ها با یکدیگر دارند فکر می­کند. تعدادی از تم­ها را که به هم مرتبط هستند در یک خوشه قرار می­دهد و به هر خوشه یک عنوان می­دهد. برای این منظور می­توان از واژه­های موجود در متن، نقل قول­های کوتاه و یا از عناوین توصیفی پردازش شده توسط محقق استفاده کرد. در نهایت در مرحله چهارم محقق یک جدول خلاصه­سازی تهیه می­کند. در این مرحله محقق نقل قول­هایی از شرکت­کنندگان را که نشانگر تم­ها هستند را استخراج کرده و گزارش می­کند(ادیب حاج باقری، پرویزی و صلصالی، ۱۳۹۳: ۷۸).

در این پژوهش با توجه به هدف مطالعه، شرکت­کنندگان بر اساس نمونه­گیری هدفمند و از نوع گلوله برفی از بین دخترانی که پدیده احساس تنهایی را تجربه نموده و معیارهای ورود به این مطالعه را دارا بودند انتخاب شدند. معیارهای ورود به این مطالعه برای شرکت­کنندگان عبارت بود از: دارا بودن سن بالاى ۳۵ سال، مجرد بودن به معنای عدم تجربه هیچگونه زندگی مشترک، تمایل به بیان و اظهار احساسات درونی خود نسبت به مفهوم مورد تحقیق، تجربه پدیده احساس تنهایی در طول زندگی.

فرایند گزینش نمونه­ها ادامه پیدا نمود تا هنگامى­که در جریان کسب اطلاعات هیچ داده جدیدى پدیدار نشد و به عبارتى داد­ه­ها به اشباع رسیدند. در این پژوهش ۹ دختر مجرد بالای ۳۵ سال با میانگین سنی ۳۶ سال مشارکت داشتند که هریک به نوعی احساس تنهایی را درک می­کردند. از بین شرکت­کنندگان، دو نفر دارای تحصیلات دیپلم و بقیه دارای تحصیلات دانشگاهی بودند.

به منظور جمع­آوری اطلاعات، از مصاحبه سازمان یافته استفاده شد .مصاحبه با سه سؤال در مورد تجارب زندگی روزانه آنان شروع شده و سپس سؤالات دیگر در صورت لزوم برای تشویق شرکت­کننده و دستیابی به اطلاعات عمیق­تر پرسیده شد. مدت مصاحبه­ها به طور میانگین ۳۰ دقیقه بود.

مصاحبه­ها تا دستیابى به داده­هاى عمیق ادامه یافت. با اجازه مشارکت­کنندگان مصاحبه­ها از طریق گوشی همراه ضبط شده و بعد از اتمام مصاحبه، پس از گوش دادن چندین باره متن مصاحبه­ها پیاده و به روش اسمیت مورد تحلیل قرار گرفت.

در ادامه کار روایی و دقت تحقیق، معتبر بودن، اطمینان­پذیری و قابلیت تأیید داده­ها مورد بررسی قرار گرفت .برای تضمین معتبر بودن، یافته­ها به چند نفر از شرکت­کنندگان ارائه شد و آن­ها نظرات خود را در موردهماهنگى یافته­ها با تجربیات خود به محققین ابراز نمودند. همچنین از نظرات کارشناسان و متخصصین جهت بررسى و تأیید مضامین در دستیابى به عمق معناى مطرح شده استفاده شد.

پژوهشگران با حفظ مستندات در تمام مراحل پژوهش قابلیت تأیید این پژوهش را تضمین نمودند. علاقمندى پژوهشگران به پدیده تحت مطالعه، تماس طولانی مدت با شرکت­کنندگان و همچنین، تلاش براى کسب نظرات دیگران در این زمینه از دیگر عوامل تضمین­کننده قابلیت تأیید بودند. علاوه بر این، پژوهش حاضر با راهنمایی و نظارت صاحب­نظران انجام گردیده است که هم اطمینان­پذیری داد­ ها و هم قابلیت تأیید را امکان­پذیر می­نماید. به منظور رعایت ملاحظات اخلاقی به آن­ها اطمینان داده شد که اطلاعات بدست آمده صرفاً در جهت اهداف تحقیق مورد استفاده قرار می­گیرد و در اختیار افرادی غیر از تیم پژوهش قرار نمی­گیرد و به همین علّت هنگام یادداشت­برداری و پیاده­سازی اطلاعات از اسامی مستعار استفاده گردید.

۲.یافته­ها

سؤال ما از شرکت­کنندگان در مورد اینکه در این دوران (تجرد) چه چیزی بیشتر از همه آن­ها را اذیت می­کند و باعث رنجش آن­ها می­شود منجر به یک پاسخ قطعی از سوی همه آن­ها گردید. همگی شرکت کنندگان در پاسخ به این سؤال به موضوع احساس تنهایی اشاره نمودند. سؤال دوّم پژوهش این بود که احساس تنهایی در نظر آن­ها چه معنا و مفهومی دارد. سؤال سوم این بود که علل اصلی تجرد و احساس تنهایی را چه می­دانند. تجزیه و تحلیل داده­های به دست آمده از این سه سؤال پژوهشی دو خوشه اصلی از دیدگاه شرکت­کنندگان را مشخص نمود. یکی از این خوشه­ها تجربه زیسته دختران را از پدیده احساس تنهایی نشان می­دهند و خوشه دوّم علل ایجاد احساس تنهایی در دختران را مورد بررسی قرار می­دهد. هر خوشه شامل چند تم اصلی می­باشد که در زیر به آن­ها اشاره می­شود.

۱ـ۲. درک معنای احساس تنهایی

سؤال ما از شرکت­کنندگان در مورد اینکه در این دوران چه چیزی بیشتر از همه آن­ها را اذیت می­کند و باعث رنجش آن­ها می­شود منجر به تعیین هفت تم اصلی گردید. تم­های بغض و درماندگی، ترس از آینده، تقطیع نسل، حرف مردم، نیاز جنسی، زندگی به تنهایی و نداشتن آزادی در این مرحله استخراج شدند که در زیر به آن­ها اشاره می­شود و برای هر تم نقل قول­هایی از شرکت­کنندگان گزارش می­شود.

بغض و درماندگی: از دید شرکت­کنندگان احساس تنهایی به صورت تجربه­ای عذاب­آور شامل تنهایی، ناامیدی، افسردگی، پوچی و بی­هدفی، درماندگی، بی­کسی، نداشتن حمایت و تکیه­گاه، ترس، از زندگی بدون لذت، بی­خوابی­های شبانه، دلگرفتگی، بغض، آه و حسرت تعریف شد.

– یکی از شرکت­کنندگان می­گفت «… وقتی دلم می­گیره احساس می­کنم قلبم تو سینه­ام جا نمیشه و می­خواد بیرون بزنه. احساس می­کنم یه زخمی روی قلبم هست که هیچوقت خوب نمیشه. دلم می­خواد بیرون برم و با مردم تعامل داشته باشم امّا همینکه در کنار دیگران قرار می­گیرم بیشتر دلم می­گیره و احساس دلگرفتگیم بیشتر می­شه. خیلی چیزها دارم که همه میگن باید شکرگذار باشی امّا از نظر من هیچکدوم از داشته­هام ارزش نداره و حال منو خوب نمیکنه…».

-«… خیلی احساس درماندگی می­کنم. کاش یه مشکلی بود که یه راهی داشت امّا متأسفانه هیچ راه حلی واسه این تنهایی نیست. باید بشینیم ببینیم خدا چی می­خواد و تقدیر برامون چی در نظر گرفته. با هرکسی در این مورد درد و دل می­کنیم میگه خواست خداست امّا واقعا نمیدونم آیا این خواست خداست که من تا ابد تنها بمونم؟ خدایی که برای همه موجودات جفتی قرار داده آیا من رو تک آفریده؟…».

ترس از آینده: یکی از مواردی که همه شرکت­کنندگان را به نوعی آزار می­داد احساس نگرانی و ترس از فرداها و آینده نامعلوم بود. ترس از بازی سرنوشت که معلوم نیست چه بر سر آن­ها خواهد آورد. در ذیل به چند مورد از صحبت­های شرکت­کنندگان جهت درک نگرانی نسبت به آینده اشاره می­شود.

– «… الان بیشتر از همه نگرانی از آینده اذیتم می­کنه. از اینکه تکیه گاهی ندارم. الان با مادرم زندگی می­کنم. امّا اگر یه روزی برسه که اون نباشه چیکار کنم؟ مادرم حداقل بچه هاشو داره که هر از گاهی بهش سر بزنن. امّا من چی؟ هیچکس رو ندارم. خواهر و برادرام از همین الان درگیر زندگی خودشونن چه برسه به چند سال دیگه. تو پیری کی میخواد از من نگهداری کنه؟ کی میخواد حتی یادی از من بکنه؟»

– «… نمیدونم آیا موقعیتی پیش میاد ازدواج کنم یا تا آخر عمرم باید مجرد و تنها بمونم. وقتی به تنها موندن تا آخر عمرم فکر می­کنم بغضم می­گیره. اعصابم خرد می­شه، استرس همه وجودمو می­گیره. آخه من از تنهایی می­ترسم. از تنهایی بدم می­آد. تنهایی خیلی سخته، بعضی شبها از شدت استرس خوابم نمی­بره و از شدت فکر کردن بی­خواب میشم…».

– «…من هیچ درآمدی ندارم. هیچ سرمایه­ای ندارم. یه مقدار کمی پس­انداز دارم که فقط کفاف چند ماه زندگیم رو میده. الان بابام خرجم رو میده. اگه اون نباشه من چطوری زندگیم رو بگذرونم. بیچاره­تر و بدبخت­تر از حالا میشم…».

تقطیع نسل: تعدادی از شرکت­کنندگان از اینکه شاید برای همیشه شانس داشتن فرزند را از دست دهند گله­مند بودند و به نوعی ترس از نداشتن فرزند آن­ها را آزار می­داد.

– «…وقتی به این فکر می­کنم که من تا پنج سال دیگه توانایی باروری ندارم و بعد از اون دیگه هیچوقت نمی­تونم بچه ای داشته باشم خیلی بیشتر غصه­ام می گیره. من دلم بچه می­خواد…».

– «… اون موقع که ما جوون­تر بودیم میگفتن مجرد موندن بهتر از ازدواج ناموفق داشتن و مطلقه بودنه. امّا الان با تجربه به این رسیدم که کاش یه ازدواج ناموفق داشتم. حداقل طعم زندگی متأهلی رو چشیده بودم. حداقل الان یه بچه داشتم و درگیر اون بودم، بهتر از این بی کسی بود. وقتی نیمه شب از خواب بیدار میشم و هیچکس کنارم نیست بغضم میگیره. اون کجا صبح­ها وقتی چشماتو باز میکنی با لبخند بچه­ات مواجه بشی و اون کجا فقط در و دیوار ببینی. کاش حداقل یه بار، حتی یه شب، تجربه زندگی مشترک رو داشتم الان انقدر با حسرت و آه به زندگی دیگران نگاه نمی­کردم…».

نیاز جنسی: شرکت­کنندگان به دلیل حجب و حیا تمایل نداشتند که این موضوع را باز کنند و به جزء یکی از آن­ها هیچ­ یک به صورت واضح در مورد این مسأله صحبت نکردند.

«… واقعا نمی­دونم تا کی باید در مورد نیاز جنسیم خویشتن­داری کنم. تنها راه حلی که تو شرایط من همه پیشنهاد میدن خویشتن داریه. واقعا مسخره است. تا کی باید نیازمون رو سرکوب کنیم؟ مگه ما آدم نیستیم؟ حتی حیوون­ها این نیازشون به موقع رفع می­شه امّا ما تا این سن نتونستیم طعم رابطه جنسی رو بچشیم. خیلی­ها میگن ما که تا این سن تا حالا سکس رو تجربه نکردیم مشکل داریم. جالبه! این همه پاک موندیم و عفت پیشه کردیم آخرشم میگن مریضی و مشکل داری. کاش تو یه کشور اروپایی زندگی می­کردیم. حداقل اگر نمی­تونستیم ازدواج کنیم یه شریک جنسی برای خودمون داشتیم…».

حرف مردم: صحبت­های شرکت­کنندگان حاکی از این بود که رفتار اطرافیان با نیت بد یا از روی دلسوزی و ترحّم آن­ها را دچار احساس بدی می­کند که موجب اذیت و آزار آن­ها می­گردد.

– «… نگاه مردم و حرف مردم خیلی اذیتم می­کنه. اینکه همه همسن و سالام چند تا بچه دارن امّا من هنوز مجردم. اینکه مردم و اطرافیان دید و نگاهشون نسبت به من چیه. چی فکر می­کنن. بعض­ها فکر میکنن حتماً ایرادی داشتم که تا این سن مجرد موندم. یا حتماً دختر خوب یا سالمی نبودم. یه روز شنیدم یکی از پسرهای فامیل وقتی دختری رو بهش معرفی میکردن گفت فلانی اگر دختر خوبی بود حتماً تا الان شوهر کرده بود…».

– «… بیشتر این اذیتم می­کنه که همه فکر میکنن اگر تا به حال ازدواج نکردیم لابد خواستگار نداشتیم یا کسی ما رو دوست نداشته. امّا مگه میشه دختر بدون خواستگار باشه…».

– «… وقتی در یک مهمانی شرکت می­کنم همه منو بهم نشون میدن و میگن این فلانیه که تا حالا ازدواج نکرده. حتی اگر از روی دلسوزی باشه و نیت بد هم نداشته باشن امّا خیلی عذابم میده. به خاطر همین دیگه سعی می­کنم در هیچ جمع و مجالسی که اونها هستند شرکت نکنم و این باعث شده تنهاتر بشم…».

-«… از اینکه هرکسی از فامیل و اقوام رو میبینم میپرسه پس کی میخوای ازدواج کنی خیلی اذیت میشم… برای اینکه این سؤال تکراری رو همش نشنوم و با هر بار پرسیدن این سؤال چند روزی تو فکر فرو نرم ترجیح میدم اصلاً هیچکدوم از فامیل و اقوام رو نبینم…»

زندگی به تنهایی (زندگی مجردی): یکی از مواردی که باعث اذیت و رنجش دختران می­شود این است که آن­ها از تنها ماندن و به قولی از زندگی مجردی خسته شده­اند. در دختران رفع نیاز عاطفی شاید از رفع نیاز جنسی مهّم­تر باشد. آن­ها دوست دارند زندگی مستقلی را تشکیل دهند و در خانواده­ای زندگی کنند که خود خانم و بانوی خانواده باشند.

– «… وقتی به بازار یا پارک و سینما میرم همه جفت هستن. همه متأهل هستن. همه زن و شوهرا باهم میرن خرید، باهم میرن دکتر، میرن پارک و مسافرت و… امّا من تنهام. همه جا باید تنهایی برم… خیلی دلم میگیره…».

– «… وقتی آخر هفته خونواده دور هم جمع میشیم میبینم که همه خواهر و برادرام کنار همسراشون میشینن، همه توجهشون به همسر و بچه­هاشونه. امّا من همیشه تنهام. نه کسی هست که بهش توجه و محبّت خاصّی داشته باشم و نه مورد توجه خاصّ کسی هستم. خیلی اذیت میشم. طوری شده که حتی تمایلی به دورهمی­های خونوادگی­ام ندارم…».

– «…خیلی وقتا عصرها و شب­ها که تنهام دوست دارم یکی باشه باهاش حرف بزنم. دردودل کنم. همصحبتم بشه. همجنس فرق می­کنه. آدم مگه چقدر میتونه با مامان و خواهر و دوستش صحبت کنه. خیلی حرفهارو باید با یه مرد زد. با یکی که همدمت باشه. هر چقدر هم که انکار کنیم نیازی به ازدواج نداریم یا اذیت نمیشیم دروغه. مگه میشه آدم دلش نخواد همدم داشته باشه…».

نداشتن آزادی برای تفریح و خوشگذرانی: شرکت­کنندگان یکی از مواردی را که باعث رنجش و احساس تنهایی در آن­ها می­شود نداشتن آزادی برای تفریح و خوشگذرانی می­دانند. تفریح خیلی از آن­ها محدود به محیط خانه و خانواده می­شود که با توجه به شرایط سنی و موقعیت آن­ها کافی نیست و حتی در بعضی موارد باعث می­شود این احساس در آن­ها تشدید گردد. آن­ها معتقدند در صورتی که فرصت تفریح و سرگرمی برای آن­ها فراهم گردد کمتر احساس تنهایی خواهند کرد.

– یکی از شرکت­کنندگان با حالتی برافروخته و با لحن و صدایی بلندتر از معمول گفت: «… من با این سنم هنوز باید برای تفریح و خوشگذرونی از مادرم اجازه بگیرم. آخه یکی نیست بهش بگه من که دیگه بچه نیستم. برادرم که بیست سالشه اگر شب نیاد خونه­ام باهاش کاری ندارن امّا من برای بیرون رفتن تو روز باید خونواده رو در جریان بذارم…».

– «… اگر خونوادم اجازه میدادن با دوستام به سفر برم خیلی کمتر احساس تنهایی می­کردم. خیلی از دخترای مجرد همسن و سالم رو میبینم از این شرایط استفاده می­کنند و حتی دور دنیا رو میگردن. امّا خونواده من به جز هراز گاهی سفر زیارتی به قم و مشهد جای دیگه نمیذارن برم …».

– «… اگر آزادی و اختیار رفتن به مهمونی­ها، دورهمی­ها و سفرهای دسته جمعی با دوستام رو داشتم خیلی کمتر از حالا احساس تنهایی می­کردم…».

۲ـ۲. علل ایجاد تنهایی

وقتی از دختران پرسیدیم که چرا احساس تنهایی می­کنند تمامی آن­ها دلیل این احساس تنهایی را نداشتن شریک زندگی و عدم ازدواج دانستند و سؤالات بیشتر در زمینه دلیل ازدواج نکردن آنان منجر به ایجاد چهار تم اصلی گردید.

نداشتن دلسوز و راهنما(خانواده): شرکت­کنندگان یکی ازعلل اصلی تنهاماندن خود را نداشتن دلسوز واقعی و راهنمایی که مسیر درست را به آن­ها نشان دهد معرفی کردند. به طور مثال یکی از آن­ها می­گفت:

– «… اگه پدر خدا بیامرزم زنده بود حتماً من رو هم مثل خواهرام شوهر می­داد. اگه این اتفاق می­افتاد شاید خوب می­شد چون الان اونها زندگی خوبی دارن و راضی­ان….»

– «… تو تنهایی من خونوادم کم مقصر نیستن. چون وقتی دیدن من دارم اشتباه می­کنم و خواستگارام رو پشت سر هم رد می­کنم هیچی بهم نگفتن. فکر کردن زندگی خودمه و نباید دخالت کنن امّا حالا می­فهمم که باید دخالت می­کردن. اونم نه در حدّ نصیحت. به­طور جدی حتی اگر ناراحتی و اختلاف بین ما پیش میومد نباید کنار می­کشیدن. همه درگیر زندگی شخصی خودشون بودن. هیچکس حواسش به من نبود. هیچکس بهم نگفت دارم اشتباه می­کنم…»

خود: شرکت­کنندگان تنها خانواده را مسبب این تنهایی ندانسته و به خاطر ویژگی­های اخلاقی و شخصیّتی خاصّی که داشته­اند و عدم تجربه در این زمینه خود را نیز مقصر دانسته و معتقدند در این مسیر اشتباهاتی را مرتکب شده­اند.

– «… خودمم مقصرم چون بعضی از خواستگارام رو بدون شناخت و فقط از روی ظاهر رد کردم. اصلا” نرفتم باهاشون حرف بزنم تا بیشتر بشناسم. درسته ظاهر مناسبی نداشتن اما اگر بیشتر میشناختم شاید خوشم میومد. از طرفی پوشش رو میشد تغییر داد…»

– یکی دیگر از شرکت­کنندگان می­گفت: «… اشتباه من این بود که توقّعات زیادی داشتم. خیلی خواستگار داشتم. خیلی­ها دوستم داشتن و بهم پیشنهاد ازدواج می­دادن. منم وقتی می­دیدم این همه خواستگار دارم بدون اینکه با خونوادم مشورتی کنم خودم تنهایی جواب رد بهشون می­دادم به امید اینکه خواستگار بهتری برام بیاد. اگر با خونوادم در موردشون مشورت می­کردم حتما راهنماییم می­کردن…»

اطرافیان: شرکت­کنندگان در مورد علّت ازدواج نکردن و تنهایی خود دیگران و به قولی دور و بری­های خود را نیز دخیل می­دانند.

– یکی از شرکت­کنندگان می­گفت: «… تو جامعه ما که دخترا و پسرا مثل کشورهای غربی نمیتونن باهم در ارتباط باشن و همدیگرو ببینن و بشناسن بهتره اطرافیان اینارو بهم معرفی کنن. چون بعضی از اونا به خاطر موقعیت کاری یا خونوادگی یا به خاطر سنشون جوونای دم بخت زیادی رو میشناسن. باید دخترا و پسرا رو بهم معرفی کنن. امّا متأسفانه این کار رو نمی­کنن. این حرف رو از خیلی هاشون شنیدم که میگن ما دخالت نمی­کنیم چون می­ترسیم زندگی­ها خراب بشه و پای ما گیر باشه. امّا این طرز فکر اشتباهه. اونا فقط معرفی می­کنن. دیگه خودمون چشم و گوش داریم، میبینیم، میشناسیم. من خودم تا حالا چند مورد رو معرفی کردم. بعضی­هاشون به توافق نرسیدن امّا بعضی­هاشونم خوب و خوش و خرم دارن زندگی می­کنن. اگر من معرفی نمی­کردم الان اونها هم به جمع امثال من اضافه می­شدن…».

فرهنگ و جامعه: همه شرکت­کنندگان در این پژوهش معتقد بودند فرهنگ ایرانی مبنی بر خواستگاری پسر از دختر و حقّ انتخاب نداشتن دخترها در زمینه ازدواج فرهنگ غلطی است که علّت اصلی تنهایی بسیاری از دختران در جامعه شده است. آن­ها معتقدند باید این فرهنگ غلط با گذر زمان تغییر کند. همچنین فرهنگ جدایی پسرها و دخترها از یکدیگر را که از آشنایی آن­ها باهم جلوگیری می­کند علّت اصلی این تنهایی می­دانند.

– «…بدبختی ما دخترا اینه که حقّ انتخاب نداریم. مجبوریم فقط به انتخاب­های دیگران جواب مثبت یا رد بدیم. خب تو اون لحظه­ام نمیدونیم که خواستگار بعدی از این بهتره یا بدتر؟ تازه کاش همشون تو یه زمان باشه که حداقل از بین چند نفر انتخاب کنیم. اگر جواب رد هم بدیم دیگه جای پشیمونی نیست. چون دیگه اون طرف نیست. امّا موقعیت پسرا اینطوری نیست. اونا همزمان می­تونن به خواستگاری چند نفر برن. رو بهترین گزینه دست بذارن. اگرم نشد یکی دیگه. این نگرانی و استرس رو ندارن که اگر این نشد شاید دیگه هیچ موردی براشون پیش نیاد. تازه اگر جواب رد بشنون می­تونن انقدر برن و بیان و پافشاری کنن تا طرف راضی بشه. امّا دخترای بیچاره حقّ هیچ کدوم از این کارا رو ندارن. چون فرهنگ و جامعه ما همیچین اجازه­ای رو به اونا نمیده».

– «… من چند سال پیش عاشق یه پسر هم دانشگاهیم شدم. یک سال درگیر بودم. از رفتارهای اون متوجه شدم که اونم بدش از من نمیاد. تا اینکه یه روز رفتم به یکی از دوستاش گفتم. اونم رفت بهش گفت. می­دونی چه جوابی بهم دادن. گفتن دختر باید سنگین باشه. بشینه تو خونه تا دیگران بهش پیشنهاد بدن. حالا این فرد یه آدم تحصیلکرده بود. چه برسه مردم عادی. هیچوقت فرهنگ ما قبول نمی­کنه که دختر از پسر خواستگاری کنه…».

– یکی از شرکت­کنندگان با بغض و اشکی که از گوشه چشمش می­آمد گفت: «… مگه دخترا دل ندارن؟ مگه دختر نمیتونه عاشق بشه؟ من بعد از اینکه نتونستم هیچ وقت به کسی که دوستش دارم بگم عاشقش هستم و اون طرف هم رفت ازدواج کرد دیگه برای همیشه دور ازدواج رو خط کشیدم. الان خیلی حسرت می­کشم. خیلی غصه می­خورم. عشق اون منو پیر کرد. کاش بهش می­گفتم. الان هم می­بینمش. با خانمش مشکل داره. امّا می­ترسم با گفتن این حرف زندگی اونا رو خراب کنم و مسبب یه جدایی بشم. شایدم اگر بگم فکرای بد در موردم بکنه. اون هیچوقت باور نمی­کنه از سال­ها پیش عاشقش هستم… نه هیچوقت بهش نمی­گم. مرد ایرانی هیچوقت نمی­تونه همیچین چیزی رو قبول کنه».

– «…در جامعه ایران که از همان دوران کودکی در مدارس، میهمانی­ها و مجالس و… دخترها از پسرها جدا هستند چطوری می­تونن دو نفر همدیگرو ببینن و بشناسن. واقعاً یه پسر کجا قراره منو ببینه؟ شاید دختری در نگاه اوّل چهره خوبی نداشته باشه امّا وقتی باهش صحبت کنی ببینی چقدر دوست داشتنیه. لازمه­اش اینه که با پسرهای زیادی در ارتباط باشی تا احتمال انتخاب شدنت بیشتر بشه. امّا تو جامعه ما همچین فرصت­هایی وجود نداره…».

– «…یه دلیل اصلی ازدواج نکردن امثال ما دخترا بیکاری هستش. وقتی پسرا تو سن ازدواج هستن کار ندارن که بتونن زن بگیرن. حتی اگر خودشونم بخوان خونواده­ها نمیذارن. تا وقتی کار پیدا کنن و صاحب حداقل امکانات مثل خونه و ماشین بشن دیگه سنشون میره بالا و اون شور و شوق زن گرفتن رو ندارن. این میشه که سن ازدواج جوونا میره بالا…».

۳.بحث و نتیجه­گیری

نتایج این پژوهش حاکی از این بود که مسأله تجرد دختران منجر به ایجاد احساس شدید تنهایی در آن­ها شده است. تجربه زیسته دختران مجرد بالای ۳۵ سال از تنهایی شامل بغض و درماندگی، ترس از آینده، تقطیع نسل، حرف مردم، زندگی به تنهایی، نیاز جنسی، نداشتن آزادی برای تفریح و خوشگذرانی است. تمامی شرکت­کنندگان دلیل این تنهایی را ازدواج نکردن و زندگی مجردی می­دانند که مسبب آن را خود، خانواده، اطرافیان، فرهنگ و جامعه قلمداد می­کنند و معتقدند در صورتیکه فرهنگ جامعه ایران از سنتی به مدرن تبدیل شود و دختران برای انتخاب همسر دارای حقّ و حقوقی باشند و این فرهنگ در بین مردم ایران همگیر شود شاید خیلی از مشکلات دختران و حتی مشکل طلاق در جامعه حلّ شود. در کشور ایران دختران جهت ازدواج خود حقّ انتخاب و اختیار ندارند امّا پسران در هر زمان و در هر سنی که باشند با اختیار و اراده می­توانند نسبت به ازدواج اقدام کنند.

از دید مشارکت­کنندگان در این مطالعه احساس تنهایی به صورت تجربه­ای عذاب­آور شامل تنهایی، ناامیدی، افسردگی، پوچی و بی­هدفی، درماندگی، بی­کسی، ترس، زندگی بدون لذّت، بی­خوابی­های شبانه، دلگرفتگی، بغض، آه و حسرت تعریف شد.

بر این اساس می­توان احساس تنهایی را شرایط عاطفی بسیار آزار دهنده­ای تعریف کرد که ممکن است منشاء بسیاری از آسیب­های روانی در دختران مجرد باشد. بر اساس نظریه اریکسون ششمین مرحله روانشناختی در انسان صمیمیت در برابر انزوا است که مربوط به سال­های اوّلیۀ بزرگسالی یعنی دهه­های بیست و سی سالگی است. تکلیف رشد در این مرحله تشکیل روابطی نزدیک و مثبت با دیگران است. اریکسون صمیمیت را یافتن خود و در عین حال، باختن خود در وجود شخصی دیگر تعریف می­کند. در صورتی­که شخص نتواند روابط صمیمانه با جنس مخالف برقرار کند منزوی شده و تنهایی چون ابری سیاه بر سراسر زندگی چنین افرادی سایه می­اندازد (سانتراک[۱۲]، ۲۰۱۰؛ ترجمه سعیدی، عراقچی و دانش­فر، ۱۳۹۳) که می­تواند منجر به بسیاری از آسیب­های فردی و اجتماعی شود. مروری بر شواهد موجود در خصوص احساس تنهایی نشان می­دهد که احساس تنهایی می­تواند به بسیاری از مشکلات روانی از قبیل افسردگی، ترس، ناامیدی، احساس بیهودگی، غم و اضطراب منجر شود (الاوی، وود و ماکینتییر[۱۳]،۱۹۹۹؛ هنریچ و گولونیا[۱۴]، ۲۰۰۶: ۳۶۵).

مسأله جالب دیگر اینکه زندگی به تنهایی تنها یک بخش از پدیده احساس تنهایی می­باشد و بسیاری از شرکت­کنندگان با اینکه با هر دو والد یا یکی از آن­ها زندگی می­کردند امّا از احساس تنهایی رنج می­بردند. با اینکه ممکن است افراد زیادی تنها زندگی کنند امّا از احساس تنهایی رنج نبرند امّا تمام شرکت کنندگان این پژوهش این احساس آزاردهنده را تجربه می­کردند که یکی از دلایل آن را می­توان انتخاب سبک زندگی تنهایی اجباری دانست نه تنهایی اختیاری. شاید اگر آن­ها نیز مانند بسیاری از پسران این جامعه خود این تنهایی را به عنوان راه و سبک زندگی انتخاب می­کردند تنهایی باعث ایجاد احساس آزاردهنده­ای در آن­ها نمی­شد.

احساس تنهایی هنگامی رخ می­دهد که تعاملات مهّم و معنادار اجتماعی از نظر کمّی یا کیفی دچار نقصان گردد (پپلاو[۱۵]، ۱۹۸۵: ۱۵). دختران در این مطالعه اظهار داشتند که انگشت­نما شدن و یا مشاهده زوج­های دیگر باعث ایجاد احساس تنهایی و در نتیجه عدم شرکت در اجتماع و میهمانی­ها و… می­شود که احساس تنهایی را در آن­ها تشدید می­کند.

بر اساس آمار ذکر شده از سوی سازمان ثبت احوال کشور ۹۸۰ هزار دختر مجرد بین ۳۰ تا ۴۹ سال در ایران وجود دارد که بیشتر از سه برابر پسران در این سن می­باشند. بدون­شک دلایل زیادی برای این مسأله وجود دارد. امّا یکی از دلایل آن که شاید تا به حال در هیچ سند رسمی به آن توجه نشده جنگ تحمیلی است که طی هشت سال دفاع مقدس حدود ۲۱۳ هزار مرد در این جنگ شهید شدند که حدود ۵۰ درصد آن­ها نوجوانان زیر ۲۰ سال بوده­اند. هزاران شهید دوران دفاع مقدس توازن جمعیت ایران (تناسب مرد به زن) را بهم زده که شاید برگشت به حالت طبیعی توازن جمعیت(نسبت پنج مرد به چهار زن) سال­ها طول کشد. در نهایت نتیجه این ناهمگنی منجر به یک میلیون دختر مجرد بالای ۳۰ سال شده که دو سوم این جمعیت(۶۶۰ هزار نفر) حتی اگر تصمیم به ازدواج داشته باشند پسر مجرد همسن برای آن­ها وجود ندارد. به بیانی دیگر می­توان گفت همسران این ۶۶۰ هزار دختر مجرد همان شهیدان هشت سال دفاع مقدس می­باشند امّا با این تفاوت که این دختران از هیچ حقّ و حقوقی که مختص همسران شهدا است برخوردار نیستند.

احساس تنهایی تنها یکی از صدها پیامد پدیده تک­زیستی می­باشد و بدون­شک تبعات زیادی برای فرد و جامعه در پی خواهد داشت که بایستی مورد توجه مسئولان باشد و توجه اساسی برای حلّ این مشکل شود. پیدا کردن راهی برای ازدواج جوانان و از طرفی تغییر فرهنگ جامعه جهت تسهیل ازدواج دختران از جمله تبلیغات مناسب (مثلاً ازدواج دختران با پسران کوچکتر از خود)، تأسیس مؤسسه، مراکز یا بنگاه­های ازدواج جهت آشنایی جوانان با یکدیگر، تمرکز رسانه­های ارتباط جمعی بر تغییر فرهنگ غلط جامعه، تغییر شرایط اجتماعی و اقتصادی جامعه از جمله حلّ مشکل بیکاری جوانان، قرار دادن بیمه و قائل شدن حقّ و حقوق و حمایت از این قشر جامعه از جمله راهکارهایی است که شرکت­کنندگان در پژوهش و محققان جهت حلّ مشکل احساس تنهایی پیشنهاد می­کنند.

 

 

منابع

ـ ادیب حاج باقری، محسن؛ پرویزی، سرور و صلصالی، مهوش،(۱۳۹۳)، روش­های تحقیق کیفی، تهران: بشری.

ـ سانتراک، جان دبلیو،(۲۰۱۰)، روانشناسی تربیتی، ترجمه شاهده سعیدی، مهشید عراقچی و حسین دانش­فر، تهران: رسا.

DiTommaso E, Brannen C, Best L. (2004). Measurement and validity characteristics of the short version of the social and emotional loneliness scale for adults. Educational and Psychological Measurement; ۶۴(۱):۹۹-۱۱۹.

Ellaway A, Wood S, Macintyre S.(1999). Someone to talk to: the role of loneliness as a factor in the frequency of GP consultations. British Journal of General Practice, 49(442):363- 367.

Heinrich LM, Gullonea E .(2006).The clinical significance of loneliness: A literature review. Clinical Psychology Review, 26(6): 695-718.

Junttila N, Vauras M.(2009). Loneliness among school-aged children and their parents. Scandinavian Journal of Psychol ogy ;50(3):211-9.

Moyle W, Kellett U, Cheek J, Blantyre A, Griffith RO.(2009). Loneliness: an under explored concept in people with dementia, university of South Australia, Adelaide, SA, Australia.

Peplau L A.(1985). Loneliness research: Basic concepts and findings. In I. J. Sarason & B. R. Sarason (Eds.) Social support: Theory, research, and applications. Boston, MA: Martinus Nijhoff.

Qualter P, Quinton SJ, Wagner H, Brown S.(2009). Loneliness, interpersonal distrust, and alexithymia in university students. Journal of Applied Society and Psychology;۳۹(۶):۱۴۶۱-۷۹.

Qualter, P., Brown, S.L., Rotenberg, K.J., Vanhalst, J., Harris, R.A., Goossens, L., Bangee. M., Munn, P. (2013). Trajectories of loneliness during childhood and adolescence: predictors and health outcomes. Journal of Adolescence, 15, ۱-۱۱.

Renwick A, Vosvick M, Chng C, Smith N.(2008). Loneliness in college students: coping, insensitivity received, and self esteem .APA. Abstract.

Vanhalst, J., Klimastra, T.A., Luyckx, K., Scholte, R.H.J., Engels, R.C.M.E., & Goossens, L. (2012). The interplay of loneliness and depressive symptoms across adolescence: exploring the role of personality traits. Journal of Youth and Adolescence, 41, ۷۷۶-۷۸۷.

Wu C, Yaog.(2008). Psychometric analysis of the short-form UCLA Loneliness Scale (ULS-8) in Taiwanese undergraduate students. Person and Individ Differ; (44):1762-1771.

Yang J.(2009). Relationship between gender traits and loneliness: The role of self- esteem [dissertation]. Waltham: Univ. Brandeis.

 

[*] تاریخ دریافت مقاله: ۲۳/۱۱/۹۵ تاریخ پذیرش: ۱۶/۲/۹۶.

** دانشجوی دکتری روانشناسی تربیتی دانشگاه تبریز. Erfani.er88@gmail.com

*** استاد دانشگاه تبریز. E-fathiazar@tabrizu.ac.ir

[۲]. منظور از سن تجرد قطعی ۴۹ سالگی است که تا آن سن افراد تشکیل خانواده نداده­اند.

[۳] Qualter, Quinton, Wagner & Brown

[۴] DiTommaso, Brannen & Best

[۵] Qualter, Brown., Rotenberg, Vanhalst, Harris, Goossens, Bangee & Munn

[۶]  Vanhalst, Klimastra,, Luyckx, Scholte, Engels & Goossens

[۷]  Yang

[۸]  Junttila & Vauras

[۹]  Wu & Yaog

[۱۰]  Renwick, Vosvick, Chng & Smith

[۱۱]  Moyle, Kellett, Cheek, Blantyre & Griffith

[۱۲]  Santrock

[۱۳]  Ellaway, Wood & Macintyre

[۱۴]  Heinrich & Gullonea

[۱۵]  Peplau

درباره مدیریت وب سایت

مجدد چک فرمایید

اعتیاد

«پل سوخته» یا «پول سوخته»

پل سوخته کابل یادآور تلخی های روزگار سخت بر مردم افغانستان است. مکانی که هر …